Có lẽ ai trong chúng ta cũng từng trải qua một tình huống như thế này.
Một tin nhắn gửi đi nhưng nhiều giờ sau vẫn chưa nhận được hồi âm. Chỉ một sự im lặng rất bình thường, nhưng mỗi người lại có một cách phản ứng khác nhau. Có người nghĩ rằng đối phương đang bận. Có người tự nhủ chắc hẳn điện thoại của họ hết pin. Nhưng cũng có người bắt đầu cảm thấy bất an, tự hỏi liệu mình đã nói điều gì không đúng, liệu mối quan hệ này có đang thay đổi hay không.
Điều thú vị là sự kiện xảy ra hoàn toàn giống nhau. Điều khác biệt nằm ở cách mỗi người hiểu về sự kiện ấy.
Đây cũng là một trong những câu hỏi nền tảng của tâm lý học hiện đại: điều gì thực sự tạo nên cảm xúc của con người?
Trong nhiều thế kỷ, con người tin rằng cảm xúc là phản ứng trực tiếp trước những gì xảy ra trong cuộc sống. Nếu mất một điều quan trọng, chúng ta buồn. Nếu đạt được thành công, chúng ta vui. Nếu bị đe dọa, chúng ta sợ hãi. Quan điểm này nghe có vẻ hợp lý, nhưng các nghiên cứu tâm lý học sau đó cho thấy câu chuyện phức tạp hơn rất nhiều.
Nhà tâm lý học Aaron T. Beck, người đặt nền móng cho Liệu pháp Nhận thức Hành vi (Cognitive Behavioral Therapy – CBT), cho rằng giữa sự kiện và cảm xúc luôn tồn tại một bước trung gian: nhận thức. Nói cách khác, chúng ta không phản ứng với thế giới như nó vốn có, mà phản ứng với cách tâm trí diễn giải thế giới ấy.
Đây là một thay đổi rất lớn trong cách hiểu về con người.
Nếu một người nhận được lời góp ý từ đồng nghiệp và nghĩ rằng: “Mình thật sự còn nhiều điều cần học”, cảm xúc có thể là sự cầu tiến hoặc biết ơn. Nhưng nếu cùng lời góp ý đó được diễn giải thành: “Mình đúng là kém cỏi”, cảm xúc xuất hiện có thể là xấu hổ, tự ti hoặc thất vọng. Điều thay đổi không phải là lời góp ý. Điều thay đổi là ý nghĩa mà tâm trí đã gán cho lời góp ý ấy.
Trong tâm lý học, những phản ứng diễn ra rất nhanh này được gọi là Automatic Thoughts – những suy nghĩ tự động. Chúng xuất hiện gần như ngay lập tức và thường nhanh đến mức chúng ta chỉ kịp nhận ra cảm xúc mà không nhận ra suy nghĩ đã tạo ra cảm xúc ấy. Chính vì diễn ra ngoài ý thức nên nhiều người tin rằng cảm xúc của mình là “sự thật”, trong khi thực tế cảm xúc đang phản ánh cách tâm trí hiểu về sự việc.
Điều đó không có nghĩa rằng những cảm xúc ấy là sai. Mọi cảm xúc đều có giá trị và đều đáng được tôn trọng. Tuy nhiên, cảm xúc không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ thực tại. Chúng phản ánh thực tại qua lăng kính của mỗi cá nhân.
Chiếc lăng kính ấy được hình thành từ đâu?
Nó được tạo nên từ những trải nghiệm rất sớm trong cuộc đời, từ cách chúng ta được nuôi dưỡng, những mối quan hệ đầu tiên, những lần được yêu thương, những lần bị từ chối, những thành công, thất bại và cả những ký ức tưởng như đã ngủ yên từ rất lâu. Mỗi trải nghiệm để lại một dấu vết trong tâm trí và dần hình thành nên những “bản đồ” giúp chúng ta hiểu thế giới.
Những bản đồ ấy rất hữu ích. Chúng giúp não bộ xử lý thông tin nhanh hơn và đưa ra quyết định trong thời gian rất ngắn. Nhưng cũng chính vì quá quen thuộc, đôi khi chúng khiến chúng ta nhìn hiện tại bằng đôi mắt của quá khứ.
Một người từng nhiều lần bị phản bội có thể rất khó đặt niềm tin vào người khác. Một người lớn lên trong môi trường thường xuyên bị chỉ trích có thể luôn cảm thấy mình chưa đủ tốt, ngay cả khi đã đạt được nhiều thành tựu. Không phải vì hiện tại luôn nguy hiểm, mà vì tâm trí đang cố gắng bảo vệ chúng ta bằng những kinh nghiệm cũ.
Đó là lý do tâm lý học không cố gắng thay đổi sự thật của cuộc sống. Điều mà tâm lý học quan tâm là giúp con người nhận ra cách mình đang hiểu về sự thật ấy.
Khi bắt đầu quan sát những suy nghĩ tự động của mình, chúng ta sẽ phát hiện ra rằng không phải mọi điều xuất hiện trong tâm trí đều cần được tin tưởng tuyệt đối. Có những suy nghĩ chỉ là giả thuyết. Có những kết luận được hình thành từ một trải nghiệm rất cũ. Và cũng có những niềm tin đã từng giúp chúng ta tồn tại trong quá khứ nhưng không còn phù hợp với hiện tại.
Điều này không có nghĩa là phủ nhận cảm xúc hay ép bản thân phải suy nghĩ tích cực. Ngược lại, nó là lời mời để chúng ta tò mò hơn với chính tâm trí của mình. Thay vì hỏi: “Điều gì đang xảy ra ngoài kia?”, đôi khi chúng ta cần hỏi thêm: “Tâm trí mình đang kể câu chuyện gì về điều đang xảy ra?”
Có lẽ, sự tự do lớn nhất mà tâm lý học mang lại không phải là giúp con người tránh khỏi đau khổ. Sự tự do ấy nằm ở việc nhận ra rằng giữa sự kiện và phản ứng luôn tồn tại một khoảng không rất nhỏ. Trong khoảng không ấy, chúng ta có cơ hội quan sát, lựa chọn và dần xây dựng một cách hiểu khác về chính mình cũng như về thế giới.
Và có lẽ, hành trình đi tìm Meaning không bắt đầu từ việc thay đổi cuộc sống bên ngoài.
Nó bắt đầu từ việc hiểu cách Mind của chúng ta đang kiến tạo nên cuộc sống ấy mỗi ngày.
📚 Góc nhìn học thuật
Bài viết được xây dựng dựa trên các nền tảng của:
- Aaron T. Beck – Cognitive Therapy and the Emotional Disorders (1976).
- Judith S. Beck – Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond (2020).
- Richard Lazarus – Cognitive Appraisal Theory of Emotion.
- Daniel Kahneman – Thinking, Fast and Slow (2011).
𝐕𝐈𝐄̣̂𝐍 𝐓𝐀̂𝐌 𝐋𝐘́ 𝐌𝐒𝐏𝐀𝐂𝐄
𝑀𝑆𝑝𝑎𝑐𝑒 – 𝐴 𝑆𝑝𝑎𝑐𝑒 𝑓𝑜𝑟 𝑀𝑖𝑛𝑑 & 𝑀𝑒𝑎𝑛𝑖𝑛𝑔
Psychology Institute | Mental Well-being & Therapy
🌿 Theo dõi MSpace để đọc thêm những bài viết chuyên sâu về tâm lý học, sức khỏe tinh thần và hành trình thấu hiểu bản thân.
💬 Nếu bài viết gợi cho bạn một góc nhìn mới, hãy chia sẻ cùng MSpace. Đôi khi, một cuộc trò chuyện đúng lúc cũng có thể mở ra một cách hiểu mới về chính mình.
#MSpace #VienTamLyMSpace #MindAndMeaning #Mind #TamLyHoc #TamTri #SucKhoeTinhThan #MentalWellbeing #CBT #AaronBeck #CognitivePsychology #Psychology #ThamVanTamLy #TriLieuTamLy
Viện Tâm Lý MSpace 